Gdy wieczorem wychodzę na obserwacje wita mnie oszałamiający widok – na ciemnym niebie migocze wiele drobnych światełek. Po chwili rozpoznaję sylwetki gwiazdozbiorów począwszy od tych największych i charakterystycznych, na tych najsłabszych i najmniejszych kończąc. Takie badanie pozwala mi określić zakres widoczności danej nocy. Warunki obserwacyjne zależą od wielu czynników: położenia Słońca pod horyzontem (tak aby łuna zachodzącej gwiazdy nie rozświetlała nieba), obecności i fazy Księżyca czy oczywiście warunków pogodowych. Stopień sztucznego oświetlenia w miejscu moich zwykłych obserwacji jest stały – jest to stadion piłkarski w pobliżu mojego domu, jednak nie jest on oświetlony a niewielki poblask bije jedynie od kilku latarni ulicznych.

Gwiazdozbiory które opiszę to moje ulubione konstelacje których składniki obserwowałam już wcześniej zarówno gołym okiem jak i przez lornetkę (rosyjski Berkout 7×35) czy teleskop (Bresser Optik 76mm). Zdjęcia nieba wykonywałam aparatem Canon A540 (czas naświetlania 15 sekund).
Obserwacje wykonywałam głównie w dniach 28.06.10 – 30.06.10 oraz 7.08.10 i 12.08.10.
Miejsce obserwacji: Wydminy (woj. warmińsko-mazurskie) 53°59′N 22°02′E.

1. Wielka Niedźwiedzica (łac. Ursa Maior)

fot. własna

Najbardziej charakterystyczną i znaną chyba przez każdego częścią gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy jest Wielki Wóz (taką charakterystyczną grupę gwiazd wewnątrz granic gwiazdozbioru nazywamy asteryzmem). Jest to zespół siedmiu jasnych gwiazd układający się w kształt rondla lub wozu z dyszlem. Właśnie od tego układu najłatwiej jest rozpocząć poznawanie nocnego nieba, gdyż za jego pośrednictwem łatwo jest odnaleźć najjaśniejsze gwiazdy pozostałych konstelacji. Wielka Niedźwiedzica jest gwiazdozbiorem okołobiegunowym oznacza to, że jest widoczna na północnym niebie przez cały rok. Jej położenie na niebie zmienia się zarówno w ciągu nocy jak i w ciągu roku,  jest więc doskonałym obiektem do obserwacji przemieszczania się gwiazd po nieboskłonie.

• Jednym z ciekawszych obiektów w Wielkiej Niedźwiedzicy, który od razu rzuca się w oczy jest para gwiazd – Alkor (4^m) i Mizar (2,3^m). Mizara łatwiej zauważyć, gdyż jest jaśniejszy od swojego towarzysza. Jednak już po chwili bez problemu zobaczymy słabszego Alkora. Mimo, ze wyglądają jak układ podwójny, nie są związane grawitacyjnie. Jedynie przypadek spowodował pozorną bliskość tych gwiazd na niebie. Rozdzielenie tego układu podwójnego gołym okiem nie sprawiło mi problemu. Gdy skierowałam mój niewielki teleskop na tę parę gwiazd okazało się, że Mizar ma bliższego i słabszego towarzysza, i rzeczywiście jest gwiazdą podwójną.

• Kolejną  ciekawą gwiazdą podwójną w Wielkiej Niedźwiedzicy jest obiekt znany jako M40. To, dlaczego został zaliczony do Katalogu Messiera jest do dziś zagadką, gdyż w tym miejscu nie ma żadnego obiektu mgławicowego. Właśnie ze względu na te kontrowersje warto skierować lornetkę w okolicę Megreza (δ UMa) gdzie znajduje się M40. Bardzo dobrze prezentował się w mojej lornetce, jego odnalezienie nie sprawiło mi większego problemu.

• Gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy obfituje w obiekty katalogu Messiera. Kilka stopni ponad głównymi gwiazdami budującymi sylwetkę gwiazdozbioru znajduje się przepiękna para galaktyk M81 i M82, którą widziałam przez lornetkę. Jest to ciekawa para składająca się z galaktyki spiralnej (M81), nazywanej też galaktyką Bodego, oraz nieregularnej (M82). Ta ostatnia jest bardzo ciekawym obiektem (ze względu na kształt jest czasem nazywana Cygarem), co można zauważyć szczególnie na zdjęciach z Teleskopu Hubble’a.

2.  Mała Niedźwiedzica (łac. Ursa Minor)

Mała Niedźwiedzica jest gwiazdozbiorem okołobiegunowym wartym obserwacji głównie ze względu jego  najjaśniejszą gwiazdę – Polaris (α UMi) czyli Gwiazdę Polarną. Znajduje się ona prawie w centralnym punkcie północnego nieba – północnym biegunie nieba, od którego dzieli ją niecały  1˚ odległości kątowej. Z powodu bliskości bieguna wokół Gwiazdy Polarnej toczy się cały obrót sfery niebieskiej. Wszystkie obiekty na północnej półkuli poruszają się zataczając w ciągu doby okrąg którego środkiem jest  biegun. Przemieszczają się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara.

• Sama Gwiazda Polarna nie wyróżnia się blaskiem, wiec aby ją odszukać musiałam posłużyć się gwiazdami paki Wielkiego Wozu, które wskazują jej położenie. Polaris jest gwiazdą zmienną zaliczaną do podtypu cefeid, jednak zakres zmian jej jasności jest niewielki, a okres zmian blasku bardzo krótki (4 dni).
  Gwiazda Polarna jest nieocenionym przewodnikiem wskazującym na Ziemi kierunek północny.

• Małą Niedźwiedzica ze względu na swój kształt jest często nazywana Małym Wozem. Dwie gwiazdy należące do ściany Wozu, która nie leży bezpośrednio przy dyszlu nazywane są Strażniczkami Bieguna. Są to Kochab i Pherkad. Gołym okiem zauważyłam, że Kochab wyróżnia się pomarańczową barwą.

• Przy gorszych warunkach obserwacyjnych (wzmocnionym oświetleniu, obecności Księżyca)
  widziałam tylko trzy gwiazdy należące do Małej Niedźwiedzicy: Polaris oraz Strażniczki Bieguna. Dopiero po poprawieniu się warunków (np. następnego dnia) mogłam rozróżnić wszystkie gwiazdy tworzące kształt Małego Wozu.

3. Lutnia (łac. Lyra)

Lutnia jest niewielkim gwiazdozbiorem letnim, który przypomina mi breloczek w kształcie równoległoboku, odznaczający się niezwykle jasna zawieszką. Jest to Wega (α Lyr) jedna z najjaśniejszych gwiazd nieba północnego (0 ^m), wyniku precesji zostanie w przyszłości kolejną Gwiazdą Polarną.. Wega jednym z wierzchołków Trójkąta Letniego, wraz w Denebem w Łabędziu (α Cyg) i Altairem w Orle (α Aql). Trójkąt Letni zawsze pomaga mi w orientacji na letnim niebie – za jego pośrednictwem łatwiej jest rozpoznać pozostałe gwiazdozbiory. Jego “wierzchołki” są jednymi z pierwszych gwiazd które pojawiają się po zachodzie słońca.

fot.własna

• W gwiazdozbiorze Lutni znajduje się radiant kwietniowego roju meteorów zwanego Lirydami. Maksimum aktywności roju przypada na 22 kwietnia, można oczekiwać ok 10-15 zjawisk na godzinę. Meteory tego roju są szybkie, często pojawiają się wśród nich bolidy.

• Najpiękniejszym obiektem należącym do gwiazdozbioru Lutni jest, należąca do Katalogu Messiera, Mgławica Pierścień (M 57). Jest to obiekt zbyt słaby by zobaczyć go gołym okiem (9^m ). Teleskop o średnicy 20 cm (Orion) ukazał mi piękny, owalny kształt tej najbardziej znanej mgławicy północy. Niestety kolorów takich jak na zdjęciach z Hubble’a nie widziałam…

• Wartym bliższej obserwacji przez lornetkę czy teleskop jest  przepiękny układ podwójny
  ε Lyrae. Układ ten od wielu lat służy jako test rozdzielczości teleskopów. ε 1 i ε 2 można już rozdzielić gołym okiem, co niestety mi się nie udało. Najlepiej epsilony Lutni prezentowały się w mojej lornetce. W okularze teleskopu o duży powiększeniu można dostrzec kolejnych, bardzo bliskich towarzyszy tych dwóch gwiazd.

• Sheliak (β Lyr ) to znana gwiazda zmienna zaćmieniowa, od której nazwę wziął typ gwiazd zaćmieniowych. Gwiazda  zmienia regularnie jasność  ciągu niecałych 13 dni w zakresie 3,4^m – 4,3^m. Dobrymi gwiazdami porównania pomagającymi określić aktualną jasność gwiazdy są jej sąsiadki tworzące równoległobok Lutni – γ Lyr i ζ Lyr. Przez kilka dni próbowałam śledzić zmiany jasności Sheliaka, jednak zmienne warunki atmosferyczne i zakłócający obserwacje blask Księżyca ni pozwoliły mi na precyzyjne pomiary. Nie zauważałam też zmian jasności gwiazdy.

4. Perseusz (łac. Perseus)

Perseusz to spory gwiazdozbiór, zaliczany do najpiękniejszych konstelacji naszego nieba. Jest znany głównie ze względu na rój letni rój meteorów, którego radiant znajduje się właśnie w jego granicach.

• Perseidy, bo o nich mowa, są jednym z najliczniejszych rojów i potrafią wywołać przepiękny spektakl  na sierpniowym niebie. Maksimum osiągają ok. 12 sierpnia, można obserwować wtedy ponad 100 meteorów w ciągu godziny. Perseidy często pojawiają się w postaci bolidów. Zachęcam do obserwacji, gdyż zbliża się tegoroczne maksimum tego roju. Oby tylko pogoda dopisała!

• Algol (β Per) jest jedną z najsłynniejszych gwiazd zmiennych. Jest wzorcem jednego z typów układów zaćmieniowych. Okres zmian blasku Algola wynosi około 69 godzin, w tym czasie zmiana jasności układu spada od 2,14 ^m do 3,4^m. Główne zaćmienie trwa około 10 godzin. Jest to gwiazda idealna do obserwacji dla początkujących obserwatorów gwiazd zmiennych.

• Przez lornetkę lub przez teleskop można zaobserwować piękną parę gromad otwartych znanych jako χ i h Persei ( NGC 869 i NGC 884).Są to zbiorowiska licznych młodych gwiazd. η Per jest jaśniejsza od swojej towarzyszki i zawiera więcej gwiazd (ok 200), podczas gdy χ jest młodsza (3 mln lat). Dzięki dużym rozmiarom kątowym gromad, są one już widoczne gołym okiem (mi również udało się je zaobserwować). Jednak największe wrażenie wywarły na mnie obserwacje przez lornetkę, gdy mogłam dokładnie przyjrzeć się kształtom gromad.

5. Delfin (łac. Delphinus)

Na deser pozostawiłam mój ulubiony gwiazdozbiór. Niepozorny Delfin, który jest jednym z najmniejszych gwiazdozbiorów nocnego nieba jest jednak charakterystyczny ze względu na swój kształt, rzeczywiście przypomina mi wyskakującego z wody delfina. Konstelacja nie jest zbyt ciekawa pod względem obserwacyjnym, gdyż nie zawiera interesujących obiektów dostępnych przez lornetkę lub mały teleskop.  Ciekawostką są jednak nazwy najjaśniejszych gwiazd Delfina:  Sualocin (α Del) i Rotanev (β Del). Te dziwne nazwy, które pojawiły się w atlasach nieba w XIX wieku rozszyfrowano czytając je wspak. Nicloaus Venator, bo to imię i nazwisko otrzymamy po oczytaniu tych gwiazd od tyłu, był asystentem włoskiego astronoma Giusepe Piazziego (odkrywcy Ceres) i podczas pracy nad atlasem nieba w sprytny sposób umieścił na nieboskłonie swoje nazwisko.

Oglądanie nocnego nieba gołym okiem czy za pomocą niewielkiego sprzętu optycznego są dla mnie niezwykłą przygodą. W gwiazdach zapisane są historie starożytnych herosów a pozornie niepozorne obiekty kryją piękno niezwykłych tworów Wszechświata. Odkrywanie ich samodzielnie sprawia mi ogromną satysfakcję, tym bardziej, że dopiero niedawno zaczęłam prowadzić samodzielne obserwacje. Zachecam do odkrywania piękna nocnego nieba!